Zatajenie jednego ze spadkobierców we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku
Pytanie: Czy sąd w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sprawdza, czy we wniosku wymienieni są faktycznie wszyscy spadkobiercy, np. rodzeństwo wnioskodawcy – uczestnika? Chodzi mi o ryzyko zatajenia przez spadkobiercę – wnioskodawcę faktu istnienia pozostałych spadkobierców. W efekcie czego uzyska on postanowienie stwierdzające, że jest jednym spadkobiercą i na tej podstawie otrzyma np. z banku wszystkie środki z lokat i innych rachunków bankowych zamiast należnego mu jedynie udziału.
Odpowiedź: Sąd ma obowiązek z urzędu ustalić krąg spadkobierców i nie ma prawa wydać postanowienia tylko na podstawie gołosłownych twierdzeń wnioskodawcy, ale ryzyko skutecznego zatajenia innych spadkobierców w praktyce istnieje, zwłaszcza, jeśli nikt tego nie kwestionuje i sąd nie ma sygnału, że są też inni uprawnieni.
Zgodnie z art. 670 k.p.c. sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, czyli ma obowiązek sam ustalić, kto dziedziczy, a nie tylko przyjąć wyliczenie z wniosku. Art. 677 § 1 k.p.c. stanowi, że sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy postępowania, co wprost pokazuje, że nie jest związany listą osób podanych przez wnioskodawcę. Standardowo sąd opiera się na: odpisach aktów stanu cywilnego, zapewnieniu spadkowym wnioskodawcy lub innego spadkobiercy, czasem zeznaniach świadków; w praktyce jednak nie prowadzi dochodzenia w tym zakresie, jeśli brak przesłanek, że ktoś został pominięty. Jeżeli zapewnienie spadkowe albo inne dowody budzą wątpliwości albo nie pozwalają ustalić wszystkich spadkobierców, sąd powinien wezwać spadkobierców przez ogłoszenie (art. 672 k.p.c.), publikowane w prasie ogólnopolskiej i podawane do wiadomości w ostatnim miejscu zamieszkania spadkodawcy. Oczywiście jednak i takie ogłoszenie nie gwarantuje, że zapoznają się z nim pozostali spadkobiercy.
Po nowelizacjach przepisów zawężono zakres działania sądu – spośród spadkobierców ustawowych sąd wzywa z urzędu przede wszystkim małżonka, zstępnych, osoby przysposobione, rodziców i rodzeństwo, a dalszych zstępnych rodzeństwa i dalszą rodzinę tylko, jeżeli są sądowi znani (art. 669 k.p.c.).
Jeśli w aktach sprawy znajdują się dokumenty lub informacje wskazujące na istnienie rodzeństwa (np. z aktu urodzenia spadkodawcy, zapewnienia spadkowego, twierdzeń uczestnika), wówczas sąd powinien ich wezwać, natomiast nie ma obowiązku dociekania istnienia każdej osoby z dalszej rodziny nie mając przesłanek ku temu.
Złożenie fałszywego zapewnienia spadkowego (świadome przemilczenie innych spadkobierców) stanowi przestępstwo składania fałszywych zeznań, a pominięty spadkobierca może domagać się zmiany lub uchylenia postanowienia (wznowienie postępowania, powództwo o ustalenie, w praktyce często wszczyna się kolejną sprawę o stwierdzenie nabycia spadku z pełnym kręgiem osób). Uchylenie poprzedniego postanowienia otwiera drogę do dochodzenia wyrównania udziałów (np. odszkodowania lub rozliczenia się z pobranych kwot). Bank wypłaca środki wyłącznie osobom, które wykażą się postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktem poświadczenia dziedziczenia i dzieli środki według udziałów wynikających z dokumentu; jeśli dokument wskazuje jednego spadkobiercę, bank wypłaci mu całość. Jeżeli później okaże się, że postanowienie było wydane z pominięciem innych spadkobierców, mogą oni kierować roszczenie przeciwko “uzurpowanemu” spadkobiercy, który pobrał całość, a nie przeciwko bankowi, który działał w oparciu o prawidłowo wyglądające orzeczenie, czyli w dobrej wierze.