Bezpłatna pomoc prawna

Umowę dożywocia można niejako przekształcić na dożywotnią rentę, ale wyłącznie wyrokiem sądu, i tylko przy spełnieniu szczególnych przesłanek z art. 913 kodeksu cywilnego. Art. 913 § 1 k.c. stanowi, że jeżeli między dożywotnikiem a zobowiązanym powstaną takie stosunki, że nie można wymagać, aby nadal pozostawali w bezpośredniej styczności, sąd na żądanie każdej ze stron może zamienić wszystkie lub niektóre uprawnienia z prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. Powód “z jakichkolwiek powodów” jest szeroko rozumiany; chodzi o faktyczny rozkład relacji (konflikty, agresja, brak możliwości wspólnego zamieszkania, trwałe zerwanie kontaktu), a nie tylko zawinione naruszenia umowy.

Z żądaniem może wystąpić zarówno dożywotnik, jak i zobowiązany z umowy dożywocia. Pozew wnosi się do sądu zazwyczaj właściwego według położenia nieruchomości – sprawa o prawo rzeczowe. Przesłanką zawartą w pozwie powinna być niemożność utrzymywania bezpośredniej styczności: najczęściej brak możliwości wspólnego zamieszkania, poważne konflikty, przemoc, rażące zaniedbywanie obowiązków osobistych (opieka, pielęgnacja), przy jednoczesnym utrzymaniu możliwości świadczeń pieniężnych. Sąd w wyroku przekształca uprawnienia z umowy dożywocia w świadczenie pieniężne wypłacane okresowo (najczęściej miesięcznie) – dożywotnią rentę, której wysokość powinna odpowiadać wartości świadczeń w naturze, czyli mieszkanie, wyżywienie, opieka itd. Możliwa jest zamiana wszystkich uprawnień, czyli pełne przejście na rentę, albo zamiana tylko części uprawnień, np. zamiana obowiązku opieki i utrzymania na rentę, przy pozostawieniu prawa zamieszkiwania. Orzeczenie ma charakter konstytutywny – zmiana następuje dopiero z chwilą uprawomocnienia się wyroku.
​
W dominującym poglądzie przyjmuje się, że zamiana na rentę co do zasady nie powoduje wygaśnięcia prawa dożywocia, lecz modyfikuje jego treść. I tak też, wpis o dożywociu w księdze wieczystej pozostaje, chyba że jednocześnie orzeka się rozwiązanie umowy. Art. 913 § 2 k.c. pozwala w wypadkach wyjątkowych rozwiązać umowę dożywocia (gdy dożywotnik jest zbywcą nieruchomości), co skutkuje powrotnym przejściem własności nieruchomości na dożywotnika i wygaśnięciem prawa dożywocia. Zamiana na rentę jest więc nijako łagodniejszym środkiem niż całkowite rozwiązanie – własność nieruchomości pozostaje u nabywcy, ale obowiązki opiekuńcze zostają spieniężone. Przykładowo, Sąd Apelacyjny w Lublinie w sprawie o sygn. akt I ACa 542/13 wskazał, że przesłanką żądania zamiany jest wytworzenie się takich stosunków między stronami, że nie można wymagać dalszej bezpośredniej styczności; renta ma odpowiadać wartości świadczeń z dożywocia. Dalej, Sąd Apelacyjny w Szczecinie w spawie o sygn. akt I ACa 307/14 dopuścił zamianę wszystkich lub tylko niektórych uprawnień, co pozwala elastycznie dopasować wyrok do sytuacji konkretnego dożywotnika. Z kolei Sąd Najwyższy w sprawie II CSKP 901/22 zaakceptował zamianę całego prawa dożywocia na rentę określoną w konkretnej kwocie miesięcznej, płatnej do rąk dożywotnika.​