Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Czy zajęcie wierzytelności kierowane przez komornika do kontrahenta dłużnika może też dotyczyć wierzytelności przyszłych? Chodzi o sytuację, w której aktualnie kontrahent – trzeciodłużnik nie ma faktur do zapłaty, ale możliwe, że niebawem dłużnik (wobec którego prowadzona jest egzekucja) wykona dlań np. kolejną usługę. Czy takie zajęcie wierzytelności może być wiążące aż do odwołania – umorzenia egzekucji?

Odpowiedź: Typowe zajęcie wierzytelności z art. 896 i nast. k.p.c. dotyczy co do zasady wierzytelności już istniejącej, wynikającej z konkretnego stosunku prawnego (np. konkretnej faktury z umowy stałej współpracy). Wierzytelność niewymagalna (termin płatności jeszcze nie nadszedł) też może zostać zajęta – istotne jest, żeby już istniała w chwili zajęcia. Z kolei wierzytelność przyszła to taka, która może dopiero powstać (np. potencjalna przyszła faktura za kolejną usługę) i jak chodzi o dopuszczalność jej zajęcia, to zależy od pewnych warunków, o czym niżej.

W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że w przypadku trwałych stosunków prawnych, z których powstają kolejne świadczenia pieniężne (np. umowa najmu, umowa o świadczenie usług rozliczanych w cyklach), zajęcie wierzytelności może obejmować także wierzytelności przyszłe, które z tego samego stosunku dopiero powstaną. Przykładowo, zajęcie sum płatnych periodycznie (np. czynsz, cykliczne wynagrodzenie za usługi) obejmuje także przyszłe wypłaty z tego tytułu. Podobnie przy zajęciu nadpłaty lub zwrotu podatku – przepisy wprost przewidują objęcie pewnych przyszłych nadpłat w określonym horyzoncie czasowym (np. do 12 miesięcy). Jeżeli więc dłużnika łączy z kontrahentem umowa o stałej współpracy, z której generalnie np. co miesiąc powstają faktury, to praktyka i część doktryny akceptuje, że zajęcie skierowane do tego kontrahenta może obejmować także kolejne świadczenia z tego samego stosunku (np. kolejne faktury za tę usługę), nawet jeśli w chwili zajęcia żadna faktura nie była jeszcze wystawiona.

Co do wierzytelności, które dopiero powstaną z innego stosunku prawnego (np. dziś jest umowa o dzieło A, a za pół roku strony zawrą nową, całkiem odrębną umowę B), to w piśmiennictwie i w interpretacjach (np. dotyczących nadpłat podatku) podkreśla się, że zajęcie wierzytelności z art. 895–912 k.p.c. obejmuje tylko wierzytelność istniejącą i przysługującą na podstawie konkretnego, zindywidualizowanego stosunku prawnego. Wierzytelności powstałe później z innego stosunku prawnego, choćby między tymi samymi stronami, zasadniczo wymagają nowego zajęcia. Mimo tego komornicy w praktyce kierują do trzeciodłużników zajęcia, w których wskazują, że zajęcie dotyczy także przyszłych wierzytelności wynikających z dalszej współpracy (np. kolejnych dostaw lub usług). Taka konstrukcja treści zajęcia jest najbezpieczniejsza, gdy istnieje już stała umowa ramowa, a kolejne świadczenia mają charakter powtarzalny albo gdy ma zastosowanie przepis szczególny (jak przy nadpłacie podatku). W przypadku zupełnie nieokreślonym przyszłym stosunku (na zasadzie “może kiedyś coś zlecimy”) możliwość skutecznego zajęcia takich wierzytelności jest dużo bardziej dyskusyjna.

Zajęcie wierzytelności obowiązuje do jego uchylenia przez komornika lub do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Dopóki trzeciodłużnik nie otrzyma od komornika zawiadomienia o uchyleniu zajęcia, powinien traktować zajęcie jako pozostające w mocy i przekazywać środki komornikowi. Ustawowe ograniczenia czasowe są przewidziane w szczególnych sytuacjach (np. zajęcie przyszłych nadpłat podatku – skuteczne przez 12 miesięcy). W praktyce oznacza to, że jeżeli komornik wyśle do kontrahenta dłużnika pismo obejmujące także przyszłe wierzytelności z określonej współpracy, to trzeciodłużnik ma obowiązek do czasu odwołania zajęcia kierować płatności na rachunek komornika, gdy tylko pojawi się wierzytelność objęta zajęciem.