Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Było małe referendum czy mieszkańcy chcą być dalej przysiółkiem czy nową wsią. Zagłosowali mieszkańcy za nową wsią. W 2024roku zostaliśmy wsią ale burmistrz nie ustanowił sołtysa ani rady sołeckiej tylko przyłączył nas pod wieś której byliśmy przysiółkiem. Sołtys działa tylko i wyłącznie na korzyść swojej wsi a nasza nie ma nic ,nawet tablicy informacyjnej. Czy może być tak aby wieś nie miała swojego sołtysa i zarządzał nią sołtys drugiej wsi? Jak to się ma do prawa o samorządzie terytorialnym i czy nie jest to działanie gminy na szkodę wsi oraz przeciwko prawom mieszkańców do decydowaniu o swojej miejscowości? Jak zmusić gminę do tego aby wieś miała swojego sołtysa? Na jakie artykuły można się powołać?

Odpowiedź: Nie istnieje przepis prawa, który stanowiłby, że wieś w sensie geograficznym ma posiadać własne sołectwo i sołtysa. O ich tworzeniu, łączeniu czy też włączeniu pod inne sołectwo decyduje rada gminy w statucie i uchwałach, po konsultacjach z mieszkańcami.

Art. 5 ust. 1–3 ustawy o samorządzie gminnym (u.s.g.) stanowi, że gmina może tworzyć jednostki pomocnicze, w tym sołectwa, oraz określa zasady ich tworzenia, łączenia, podziału i znoszenia w statucie gminy. Art. 35 ust. 1–3 u.s.g. wymaga, aby statut jednostki pomocniczej (sołectwa) określał m.in. nazwę, obszar, zasady i tryb wyboru organów oraz zakres ich zadań i nadzoru. Z kolei art. 36 ust. 1–2 u.s.g. stanowi, że organem uchwałodawczym w sołectwie jest zebranie wiejskie, a wykonawczym – sołtys, którego działalność wspomaga rada sołecka. Z powyższych przepisów wynika, że sołtys jako organ występuje tylko tam, gdzie formalnie istnieje sołectwo obejmujące dany obszar – nie istnieje byt instytucji “sołtysa wsi” poza strukturą sołectwa.

Ustawa nie nakazuje więc, aby każda wieś była oddzielnym sołectwem; obszar sołectwa określa rada gminy w uchwale/statucie po konsultacjach z mieszkańcami. Rada gminy może zatem utworzyć nowe sołectwo obejmujące samą waszą wieś albo pozostawić Wasz teren jako część dotychczasowego sołectwa, w którym działa wspólny sołtys (ten od “dużej” wsi). Referendum/konsultacje, w których mieszkańcy opowiedzieli się za nową wsią, nie oznaczają automatycznie obowiązku utworzenia odrębnego sołectwa – to jest nadal decyzja rady gminy, choć powinna być poprzedzona i oparta na konsultacjach. Jeżeli formalnie nadal jesteście częścią tego samego sołectwa (sprawdza się to w statucie gminy i statucie sołectwa), to z punktu widzenia ustawy zgodne jest, że Waszym obszarem zarządza sołtys tamtej wsi.

Jeżeli rada gminy nie przeprowadziła wymaganych konsultacji przy uchwale dotyczącej statutu jednostek pomocniczych (np. przy zmianie obszaru sołectwa), taka uchwała może być nieważna – art. 35 ust. 1 u.s.g. wymaga konsultacji z mieszkańcami. Jeżeli w referendum/konsultacjach przegłosowano wyodrębnienie, a rada gminy to zignorowała bez uzasadnienia, można zarzucać naruszenie zasad partycypacji i dobrego samorządu (choć sama konsultacja nie jest prawnie wiążąca). Brak tablicy informacyjnej, lekceważenie Waszych spraw przez sołtysa ujmijmy – macierzystej wsi – może być argumentem polityczno-organizacyjnym, ale prawnie to raczej kwestia niewłaściwego wykonywania funkcji niż automatyczna bezprawność. Jeśli uchwały rady gminy w sprawie statutu/obszaru sołectwa zostały podjęte niezgodnie z prawem (np. brak konsultacji, sprzeczność z ustawą), można je zaskarżyć do wojewody, a dalej do WSA w trybie nadzoru nad uchwałami jednostek samorządu.