Wezwanie do zwrotu nienależnego stypendium stażowego
Pytanie: Od lutego do sierpnia odbywałem staż z urzędu pracy i otrzymywałem za to stypendium. We wrześniu otrzymałem prawo do zasiłku pielęgnacyjnego jednak od lutego (czyli od kiedy zakończyło się poprzednie świadczenie) i wypłacono (wyrównanie) mi ten zasiłek od lutego. Niedawno dostałem z urzędu pracy decyzję nakazującą zwrot całego stypendium (kilkanaście tysięcy złotych). Podczas odbywania stażu nie wiedziałem, czy w ogóle dziecko otrzyma orzeczenie o niepełnosprawności, więc nie wiedziałem czy otrzymam świadczenie a tym bardziej, że będzie liczone od zakończenia poprzedniego świadczenia. Czy w pełni zgodne z prawem jest żądanie zwrotu stypendium przez urząd pracy za okres kiedy nie miałem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a które zostało mi przyznane już po ukończeniu stażu?
Odpowiedź: Żądanie zwrotu może być zgodne z prawem, ale tylko jeśli w świetle ustawy stażowe rzeczywiście stało się nienależnie pobranym świadczeniem i został Pan prawidłowo pouczony o utracie prawa do stypendium przy zbiegu ze świadczeniem pielęgnacyjnym. Kluczowe jest więc, czy w Pana indywidualnym stanie faktycznym spełnione są przesłanki z art. 76 ustawy o promocji zatrudnienia i czy urząd prawidłowo ustalił Pana obowiązki informacyjne oraz datę utraty prawa.
Kwestie stażu i stypendium reguluje ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, w tym art. 2 (warunki statusu bezrobotnego) oraz art. 76 dotyczący zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Za nienależnie pobrane uznaje się m.in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa, jeżeli osoba była o tych okolicznościach pouczona. W przypadku zbiegu stypendium stażowego z innymi świadczeniami urząd pracy wstrzymuje wypłatę jednego z nich lub wymaga wyboru, nie dopuszcza równoczesnego pobierania, ale nie zawsze oznacza to automatyczny zwrot, zwłaszcza gdy zbieg ujawnia się ex post. Orzecznictwo dotyczące podobnych zbiegów (np. zasiłek dla bezrobotnych a świadczenie pielęgnacyjne) wskazuje, że przy przyznaniu świadczenia wstecz, organy często żądają zwrotu wcześniejszego świadczenia (np. zasiłku dla bezrobotnych), traktując je jako nienależne za okres, za który przyznano nowe świadczenie.
W danym okresie nie spełniał Pan przesłanek do stażu / stypendium (np. nie miał Pan już statusu bezrobotnego z uwagi na spełnienie warunków do innego świadczenia wykluczającego ten status), oraz został Pan wcześniej prawidłowo pouczony, że uzyskanie określonego świadczenia (tu: pielęgnacyjnego) lub określonego statusu wyklucza stypendium i że ma Pan obowiązek niezwłocznie poinformować urząd.
Sądy administracyjne podkreślają, że brak prawidłowego pouczenia co do kolizji świadczeń i obowiązku zgłoszenia może wyłączać możliwość żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
Pana argument, że w trakcie stażu nie wiedział Pan, czy dziecko w ogóle otrzyma orzeczenie i czy zasiłek pielęgnacyjny zostanie przyznany wstecz, jest istotny przy ocenie Pana zawinienia i tego, czy można mówić o nienależnym pobraniu z Pana winy. Problemem jest konstrukcja systemu: świadczenie pielęgnacyjne przyznane z datą wsteczną niejako wchodzi w okres, w którym pobierał Pan stypendium, i organ próbuje z tego wywieść, że w tym okresie nie spełniał Pan przesłanek do stypendium, choć obiektywnie ani Pan, ani urząd nie mogli tego wtedy wiedzieć. Warto w Pana sprawie szczegółowo przeanalizować decyzję PUP (podstawa prawna, powołany punkt art. 76, uzasadnienie, czy wskazano na Pana obowiązek zgłoszenia i na jakim pouczeniu się oparto). Ponadto, sprawdzić pouczenia: w decyzji o stażu, w regulaminie, w karcie rejestracyjnej bezrobotnego – czy wyraźnie wskazywały na kolizję ze świadczeniem pielęgnacyjnym przyznanym wstecz, czy tylko ogólnie z innymi świadczeniami oraz od kiedy. Jeżeli bowiem uzasadnienie oparte jest wyłącznie na tym, że świadczenie pielęgnacyjne przyznano wstecz, bez wykazania Pana świadomego naruszenia i prawidłowego pouczenia, w odwołaniu (do SKO, a potem do WSA) można podnosić brak przesłanek z art. 76 (brak winy, brak jasnego pouczenia), niedopuszczalność obciążania Pana skutkami retroaktywnej decyzji organu świadczeń rodzinnych oraz wskazać linię orzeczniczą WSA i NSA, zgodnie z którą świadczeniobiorca nie może ponosić skutków błędów lub nieprecyzyjnych pouczeń organów, ani retroaktywnego ustalenia innego świadczenia.