Stwierdzenie zasiedzenia przez sąd
Pytanie: Czy stwierdzenie zasiedzenia przez sąd jest obligatoryjne, czy sąd może odmówić stwierdzenia zasiedzenia? Oczywiście mam na myśli spełnienie wszystkich warunków.
Odpowiedź: Sąd nie dysponuje w takiej sprawie swobodą uznania, tzn. żeby mimo spełnienia wszystkich przesłanek odmówić stwierdzenia zasiedzenia, z tym że orzeczenie nie jest automatyczną formalnością – sąd musi samodzielnie ustalić, czy przesłanki faktycznie są spełnione. Nabycie własności przez zasiedzenie następuje z mocy prawa z chwilą upływu wymaganego terminu, a postanowienie sądu ma charakter deklaratoryjny, czyli potwierdza już istniejący stan, a nie tworzy go. Skoro więc orzeczenie jest deklaratoryjne, to jeżeli sąd ustali, że na określony dzień warunki z art. 172 i nast. k.c. zostały spełnione (posiadanie samoistne, nieprzerwane, odpowiedni czas, brak skutecznego przerwania biegu), to ma obowiązek stwierdzić zasiedzenie.
Sąd oddala wniosek o zasiedzenie, jeśli uzna, że choćby jedna przesłanka nie została spełniona, a zwłaszcza gdy posiadanie nie było samoistne, zaistniał akt przerywający bieg zasiedzenia, nie upłynął termin – dla nieruchomości terminy zasiedzenia są następujące (według art. 172 k.c.): w dobrej wierze 20 lat nieprzerwanego posiadania samoistnego, a w złej wierze 30 lat nieprzerwanego posiadania samoistnego. Liczy się moment objęcia nieruchomości w posiadanie samoistne – wtedy ocenia się, czy posiadacz był w dobrej czy złej wierze, a od tej chwili biegnie odpowiednio 20‑ lub 30‑letni termin.
Sąd bada przesłanki z urzędu w trybie nieprocesowym (odpowiednie stosowanie przepisów o stwierdzeniu nabycia spadku, czyli art. 609–610 k.p.c. z odesłaniem do art. 670 i 677 k.p.c.), więc nawet przy zgodnym stanowisku uczestników może odmówić, jeśli z materiału dowodowego wynika brak przesłanek. Jeżeli sąd ustali, że zasiedzenie nastąpiło, ale na rzecz innej osoby niż wnioskodawca, może (a często powinien) stwierdzić zasiedzenie na rzecz tej osoby, nawet jeśli nie została wskazana we wniosku. W takim układzie nie odmawia wydania postanowienia o stwierdzeniu zasiedzenia, lecz stwierdza je na rzecz właściwego podmiotu, zgodnie z ustalonym stanem faktycznym.
Reasumując, jeżeli w świetle ustaleń poczynionych przez sąd wszystkie przesłanki są rzeczywiście spełnione na rzecz danej osoby i na konkretny dzień, sąd jest związany prawem materialnym i powinien zasiedzenie stwierdzić. Odmowa stwierdzenia zasiedzenia jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy sąd, po ocenie dowodów, dojdzie do wniosku, że przesłanki jednak nie zostały wykazane albo że zasiedzenie nastąpiło na rzecz kogoś innego niż wnioskodawca.
Na postanowienie merytoryczne w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia (stwierdzające albo oddalające zasiedzenie) przysługuje apelacja. Z kolei zażalenie przysługuje m.in. na postanowienia kończące postępowanie, ale nie co do meritum, czyli np. na odrzucenie wniosku o zasiedzenie (z powodu braków formalnych, braku opłaty, powagi rzeczy osądzonej itd.), na podstawie art. 394 § 1 k.p.c. w zw. z art. 518 k.p.c.