Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Zmarł brat mojej mamy. Pozostała jego żona, nie mieli dzieci. Mamą była jedyną siostrą. Dziedziczy ustawowo po bracie. Żona mojego wujka twierdzi, że wujek spisał testament, ale nie przeprowadza sprawy spadkowej. Jest schorowana, mama też i nie chce z nią konfliktu. Jak będzie wyglądała sprawa spadkowa jeśli one obie nie uregulują tej kwestii – tak naprawdę nie wiemy czy testament istnieje bo nikt go nie widział?

Odpowiedź: W sytuacji braku dzieci spadkodawcy, do dziedziczenia z ustawy powołani są jego małżonek i rodzice. Jeżeli rodzice nie żyją, do spadku dochodzi rodzeństwo (tu: Twoja mama jako jedyna siostra), a jeżeli któreś rodzeństwo nie żyje, to jego dzieci. Jeżeli więc rodzice wuja już nie żyją, to spadek ustawowo dzieli się między żonę wuja a Twoją mamę (udział żony nie może być niższy niż 1/4 całości). Jeśli natomiast istnieje ważny testament, to co do zasady obowiązuje jego treść, a dziedziczyć będą te osoby (albo instytucje), które wuj w testamencie wskazał. Rodzeństwo i ich dzieci nie mają prawa do zachowku, więc jeśli w testamencie wszystko zapisano żonie, Twoja mama nie może żądać zachowku.

Testament musi zostać ujawniony i przedłożony w sądzie lub u notariusza przy sprawie spadkowej. Osoba, która testament przechowuje (np. żona wuja), ma prawny obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Ukrywanie testamentu może być podstawą odpowiedzialności cywilnej, a nawet karnej, jeżeli działa się w celu pokrzywdzenia innych uprawnionych. Jeżeli nikt testamentu nie przedstawi, to sąd i tak musi oprzeć się na tym, co jest przed nim ujawnione, czyli przyjmie dziedziczenie ustawowe. Innymi słowy, dopóki testament oficjalnie nie istnieje w sprawie, to traktuje się sprawę tak, jakby go nie było.

Brak przeprowadzenia postępowania w sprawie nabycia spadku nie powoduje, że spadek przepada – spadkobiercy nabywają spadek z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy. Po prostu w obrocie prawnym (księgi wieczyste, rachunki bankowe, podatki) będzie panować bałagan i niejasność co do tego, kto jest właścicielem majątku. Postępowanie można wszcząć nawet po wielu latach – uprawnienie do stwierdzenia nabycia spadku nie przedawnia się. Problemem może być jednak przedawnienie roszczeń majątkowych (np. o podział spadku, rozliczenia), a także narastające odsetki od długów spadkowych. Brak formalnego uregulowania utrudnia także sprzedaż nieruchomości czy założenie księgi wieczystej, bo w papierach nadal będzie figurował zmarły.

Twoja mama nie musi wdawać się z żoną wuja w bezpośredni konflikt – wniosek o stwierdzenie nabycia spadku składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania wuja. We wniosku wskazuje się znanych spadkobierców (żonę, siebie jako siostrę) oraz informacje, czy wiadomo coś o testamencie. Jeżeli ciotka zezna przed sądem, że testament istnieje, to sąd ją zobowiąże do jego złożenia. Jeśli mimo zobowiązania nie przedstawi testamentu, wtedy sąd będzie orzekał na podstawie dziedziczenia ustawowego (chyba że testament ujawni się później i ktoś złoży wniosek o zmianę postanowienia). W praktyce więc Twoja mama może zainicjować postępowanie przed sądem nie indagując ciotki prywatnie, tylko właśnie zostawiając wyjaśnienie kwestii testamentu sądowi.

Na chwile obecną więc, należałoby ustalić, czy rodzice wuja żyją, bo to wpływa na podział udziałów w dziedziczeniu ustawowym. I zebrać podstawowe dokumenty: odpis aktu zgonu wuja, odpis aktu małżeństwa wuja, odpis aktu urodzenia Twojej mamy (ew. małżeństwa, jeśli zmieniała nazwisko). Następnie złożyć do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po wuju; sąd wezwie ciotkę jako uczestnika postępowania i wtedy kwestia testamentu będzie musiała zostać wyjaśniona w sposób formalny.