Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Kobieta miała męża (wspólnota majątkowa) mąż zmarł , na jego osobistym koncie była znaczna suma pieniężna. Spadek zapisany na jego syna. W jaki sposób żona może odzyskać polowe środków z konta (te które są częścią wspólnoty majątkowej).

Odpowiedź: W ustawowej wspólności majątkowej wszystko, co małżonkowie nabyli w trakcie małżeństwa z bieżących dochodów (wynagrodzenia, działalność, itp.), wchodzi do majątku wspólnego, niezależnie od tego, na czyim rachunku bankowym znajdują się środki. Śmierć jednego z małżonków powoduje ustanie wspólności majątkowej i wtedy przyjmuje się, że majątek wspólny należy po 1/2 do każdego z małżonków. Do masy spadkowej wchodzi tylko udział zmarłego w majątku wspólnym (zwykle 1/2) oraz ewentualny jego majątek osobisty; ta część może być przekazana w testamencie właśnie np. wyłącznie synowi. Przykładowo zatem, jeśli na osobistym koncie męża było 300.000 zł, a środki te pochodziły z majątku wspólnego, to 150.000 zł należy się żonie (i nie podlega dziedziczeniu), a tylko pozostałe 150.000 zł wchodzi do spadku po mężu.

Żona zmarłego powinna teraz ustalić i udokumentować majątek wspólny. Zgromadzić dokumenty: wyciągi bankowe, potwierdzenia wpływów wynagrodzeń, umowy o pracę, PIT-y, ewentualne umowy lokat itp., żeby wykazać, że środki na rachunku powstały z dochodów uzyskanych w trakcie małżeństwa, a nie np. z darowizny, spadku czy majątku osobistego męża. To, że rachunek był tylko na męża, nie przesądza, że pieniądze są wyłącznie jego majątkiem osobistym; przy podziale majątku sądy współcześnie wskazują, że środki zgromadzone na rachunku osobistym również wchodzą do majątku wspólnego. Poza tym, i tak trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe, w którym zostanie potwierdzone, że spadek po mężu nabył syn – na podstawie testamentu. Na tym etapie i tak jeszcze nie dzieli się środków fizycznie; ustala się tylko, kto jest spadkobiercą i w jakich częściach.

Aby żona formalnie mogła wypłacić połowę środków jako jej własność, potrzebne jest dodatkowe postępowanie o podział majątku wspólnego (po ustaniu wspólności wskutek śmierci). Można połączyć to z działem spadku po mężu – jednym wnioskiem do sądu, żądając: ustalenia, że określone środki na rachunku stanowiły majątek wspólny, przyznania 1/2 żonie i rozliczenia drugiej połowy jako spadku po mężu. W takim postępowaniu sąd będzie badał, z jakiego źródła pochodziły pieniądze (dochody wspólne vs majątek osobisty męża).

Po śmierci męża bank traktuje środki jako należące do zmarłego posiadacza rachunku; pełnomocnictwa wygasają, a konto jest technicznie zablokowane do czasu przedstawienia dokumentów spadkowych / postanowienia sądu. Aby żona wydostała swoją połowę z tytułu majątku wspólnego, bank zwykle żąda: prawomocnego postanowienia o podziale majątku wspólnego (ew. ugody sądowej / aktu notarialnego) lub jednoznacznego rozstrzygnięcia, że połowa środków stanowi jej własność. Dopiero na tej podstawie bank wypłaci żonie jej część, a spadkobiercy męża, czyli jego synowi – przypadającą mu część spadkową.

Testament męża, w którym cały spadek zapisano synowi, obejmuje wyłącznie to, co wchodzi do jego spadku, czyli m.in. jego 1/2 udziału w majątku wspólnym, ale, jak już wspomniałem, nie narusza prawa żony do jej własnej 1/2. To oznacza, że syn może mieć prawo do połowy środków po ojcu, ale nie może zabrać połowy, która należy żonie z tytułu ustroju wspólności. Jeżeli testament dodatkowo pomija żonę co do części spadkowej, żonie przysługuje roszczenie o zachowek, jeśli dziedziczyłaby z ustawy (np. obok syna), ale to już inna podstawa prawna i procedura niż podział majątku wspólnego.

Jak już też wspomniałem ogólnie, jeżeli część środków pochodziła np. ze sprzedaży majątku osobistego męża, z darowizny wyłącznie na niego, odszkodowania za jego krzywdę itp., to ta część może być kwalifikowana jako jego majątek osobisty i w całości wejść do spadku – wtedy żona nie ma do niej roszczeń z tytułu wspólności. Sąd może w wyjątkowych sytuacjach ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym na podstawie art. 43 § 2 k.r.o., jeśli np. któreś z małżonków rażąco nie przyczyniało się do powstawania wspólnego dorobku, ale to wymaga odrębnego żądania i mocnego uzasadnienia, bowiem co do zasady zakłada się równe udziały po 1/2.