Skarga nadzwyczajna w postępowaniu cywilnym
W kilku spośród wielu moich spraw o zapłatę przed sądem przegrałem tylko dlatego, że sądy “przeoczyły” lub przeinaczyły kluczowe fakty. Słowo “przeoczyły” ująłem w cudzysłowie, ponieważ uważam, że było to celowe, ale nie ważne. Sąd I instancji popełnił taki błąd, sąd II instancji również, w odniesieniu do innego faktu i koniec. I nawet gdyby przysługiwała mi skarga kasacyjna, to też nie pomogłaby, ponieważ… zarzuty błędnego ustalenia stanu faktycznego są niedopuszczalne w skardze kasacyjnej! I waśnie między innymi w takich przypadkach teoretycznie można skorzystać z instytucji skargi nadzwyczajnej. Skarga nadzwyczajna bowiem może dotyczyć także rażących błędów w ustaleniu faktów – w szczególności w sytuacji, gdy zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego. Użyłem sformułowania “teoretycznie”, bo nie wiem, czy w praktyce nie dzieje się aby tak, jak w sądach I oraz II instancji, ale do rzeczy.
Skarga nadzwyczajna w postępowaniu cywilnym to szczególny, nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego celem jest korekta rażąco niesprawiedliwych lub niezgodnych z prawem prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych lub wojskowych. Może być wniesiona wyłącznie do Sądu Najwyższego i tylko w ściśle określonych przypadkach oraz niestety, przez wąski krąg uprawnionych podmiotów o czym w dalszej części tekstu. Skarga nadzwyczajna może zostać skutecznie wniesiona, jeżeli orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka, określone w Konstytucji lub orzeczenie w sposób rażący narusza prawo poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego materiału dowodowego, a inne nadzwyczajne środki zaskarżenia (np. skarga kasacyjna) nie dają możliwości uchylenia lub zmiany tego orzeczenia. Skarga dotyczy tylko prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawie wydanych przez sąd powszechny lub wojskowy. Nie można też jej oprzeć na zarzutach, które były już przedmiotem rozpoznania w ramach skargi kasacyjnej.
Skargę nadzwyczajną może wnieść Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz, w zakresie swojej właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego, Rzecznik Finansowy, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców i Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Prokurator Generalny i Rzecznik Praw Obywatelskich są uprawnieni do wniesienia skargi nadzwyczajnej w każdej sprawie, a pozostali z wymienionych – jedynie w tych sprawach, które pozostają w zakresach ich kompetencji przewidzianych szczególnymi przepisami ustaw. Strona która chce skorzystać z instytucji skargi nadzwyczajnej powinna w tym celu złożyć do uprawnionego organu wniosek o jej wniesienie do Sądu Najwyższego.
Skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Skargę rozpoznaje Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego. Po wniesieniu skargi Sąd Najwyższy ma kilka możliwości rozstrzygnięcia sprawy, zależnie od ustaleń dokonanych podczas rozpoznania skargi. Sąd Najwyższy może oddalić skargę nadzwyczajną, jeśli uzna, że nie występują przesłanki do uchylenia zaskarżonego orzeczenia (np. nie doszło do rażącego naruszenia prawa lub zasad konstytucyjnych). Jeżeli zaś uwzględni skargę, to może uchylić zaskarżone orzeczenie w całości lub w części, a następnie może orzec samodzielnie co do istoty sprawy albo przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi właściwemu, czasem uchylając także orzeczenie sądu niższej instancji. Może też umarzyć postępowanie, jeśli zachodzą szczególne przesłanki prawne. Sąd Najwyższy może również wystąpić z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego, jeśli powodem naruszenia jest niezgodność ustawy z Konstytucją. Może wówczas zawiesić postępowanie, jeśli rozstrzygnięcie sprawy zależy od decyzji Trybunału Konstytucyjnego. W szczególnych przypadkach, gdy upłynął ustawowy termin lub orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne, Sąd Najwyższy może ograniczyć się do stwierdzenia wydania orzeczenia z naruszeniem prawa, bez jego uchylenia.
Od kwietnia 2018 r. do drugiej połowy sierpnia 2023 r. merytorycznie rozstrzygnięto 314 skarg – w większości przypadków (235) zaskarżone orzeczenie uchylono i przekazano do ponownego rozpoznania, w 19 przypadkach wyrok uchylono i wydano rozstrzygnięcie merytoryczne. 620 skarg zwrócono z powodu braków formalnych (np. nie spełniały kryteriów dopuszczalności).