Radca prawny jako obrońca w postępowaniu karnym
Pytanie: Czy radca prawny może być obecnie przed sądem obrońcą oskarżonego w takim samym zakresie, co adwokat?
Odpowiedź: Radca prawny może obecnie być obrońcą oskarżonego w postępowaniu karnym w takim samym zakresie jak adwokat – zarówno z wyboru, jak i z urzędu, w sprawach karnych i karno‑skarbowych. Art. 82 k.p.k. stanowi, że obrońcą może być osoba uprawniona do obrony według przepisów prawa o adwokaturze lub ustawy o radcach prawnych – obejmuje to więc zarówno adwokatów, jak i radców prawnych. Od 1 lipca 2015 r. nowelizacja przepisów zniosła wcześniejsze ograniczenie i dopuściła radców prawnych do pełnienia funkcji obrońcy w procesie karnym i karno‑skarbowym.
Radca prawny nie może być obrońcą, jeśli pozostaje w stosunku pracy (etat) z innym podmiotem niż kancelaria radcy prawnego lub adwokacka – w takim wypadku może działać co najwyżej jako pełnomocnik, a nie obrońca w procesie karnym. Zarówno adwokat, jak i radca prawny zawieszony w czynnościach zawodowych traci prawo do występowania jako obrońca.
W typowej więc sprawie karnej, jeśli radca prawny nie jest związany zakazującym etatem i nie jest zawieszony, może wykonywać wszystkie zasadnicze czynności obrońcy oskarżonego tak samo jak adwokat (udział w przesłuchaniach, składanie wniosków dowodowych, środki odwoławcze itd.). Najważniejsze różnice między adwokatem a radcą prawnym są obecnie stosunkowo niewielkie – oba zawody mają bardzo zbliżone uprawnienia procesowe, a główna praktyczna różnica dotyczy możliwości zatrudnienia na etacie i pewnych niuansów etycznych. Adwokat nie może pozostawać w stosunku pracy (z wyjątkami przewidzianymi w przepisach, np. nauka), dlatego zazwyczaj prowadzi kancelarię indywidualną lub jest wspólnikiem w spółce adwokackiej. Radca prawny może wykonywać zawód w ramach własnej kancelarii, spółki, ale także jako pracownik etatowy w firmie, urzędzie, instytucji i to najbardziej typowa, praktyczna różnica. Oba zawody mają odrębne samorządy (Naczelna Rada Adwokacka, Krajowa Izba Radców Prawnych) i własne kodeksy etyki, ale podstawowe zasady, jak tajemnica zawodowa, niezależność, zakaz konfliktu interesów, są bardzo podobne. Wskazuje się, że adwokaci mają tradycyjnie nieco bardziej restrykcyjne zasady dotyczące reklamy i sposobu pozyskiwania klientów, podczas gdy przepisy radców prawnych są w tym zakresie minimalnie bardziej liberalne, przy zachowaniu godności zawodu.