Przyznanie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu cywilnym
Pytanie: Jakie warunki trzeba spełnić żeby w postępowaniu cywilnym sąd przyznał stronie pełnomocnika z urzędu. tzn. radcę prawnego albo adwokata?
Odpowiedź: W postępowaniu cywilnym sąd przyzna stronie pełnomocnika z urzędu tylko wtedy, gdy łącznie są spełnione dwie grupy przesłanek: dotyczące sytuacji majątkowej strony oraz dotyczące potrzeby udziału profesjonalnego pełnomocnika w konkretnej sprawie.
Dla osoby fizycznej sąd bada, czy strona nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Osoba już zwolniona od kosztów sądowych może żądać ustanowienia pełnomocnika z urzędu (art. 117 § 1 k.p.c.). Osoba niezależnie od wcześniejszego zwolnienia od kosztów może wnosić o pełnomocnika, wykazując, że nie stać jej na opłacenie prawnika prywatnie (art. 117 § 2 k.p.c.). Do wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu należy dołączyć szczegółowe oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania; sąd może żądać dokumentów (zaświadczenia o zarobkach, decyzje z ZUS/MOPS, rachunki itp.). Jeżeli natomiast strona jest osobą prawną lub inną jednostką, musi wykazać, że nie dysponuje środkami na pokrycie kosztów pełnomocnika bez uszczerbku dla swojej statutowej działalności.
Jednakże sama trudna sytuacja finansowa nie wystarczy – sąd musi dodatkowo uznać, że udział adwokata lub radcy prawnego jest w sprawie potrzebny. Przy ocenie tej przesłanki sąd bierze pod uwagę m.in. stopień skomplikowania sprawy (faktyczny i prawny), znaczenie sprawy dla strony (np. wysoka wartość przedmiotu sporu, skutki dla sytuacji życiowej), możliwości intelektualne i wykształcenie strony, jej umiejętność zrozumienia pouczeń sądu i samodzielnego formułowania stanowiska, a także stan zdrowia strony, jej nieporadność procesową. Jeżeli sprawa jest prosta, a strona radzi sobie z samodzielnym działaniem, sąd może odmówić ustanowienia pełnomocnika mimo słabej sytuacji materialnej.
Warunkiem w ogóle rozpoznania tych przesłanek jest złożenie odpowiedniego wniosku. Wniosek powinien wskazywać, że chodzi o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, zawierać dane stron, oznaczenie sądu i sygnaturę sprawy (jeśli się toczy), zawierać uzasadnienie: opis sytuacji finansowej, rodzinnej, zdrowotnej, a także argumenty co do zawiłości sprawy i własnej nieporadności, zawierać oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania oraz – w miarę możliwości – dokumenty na potwierdzenie. Wniosek można złożyć wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych lub osobno – pisemnie albo ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy; osoba mieszkająca w innej miejscowości może złożyć wniosek w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania.