Przesłuchanie świadka w drodze pomocy sądowej
Przesłuchanie świadka w drodze pomocy prawnej polega na tym, że sąd prowadzący sprawę zleca innemu sądowi (z reguły rejonowemu właściwemu dla miejsca zamieszkania świadka) przeprowadzenie dowodu z jego zeznań, zamiast wzywać go do swojej siedziby.
Zasadniczo dowody przeprowadza się przed sądem rozpoznającym sprawę (zasada bezpośredniości), ale przepisy dopuszczają wyjątek w postaci tzw. pomocy sądowej. W trybie pomocy sądowej sąd orzekający w sprawie wysyła do sądu miejsca zamieszkania świadka wniosek o jego przesłuchanie co do wskazanych okoliczności; ten sąd jest wtedy sądem wezwanym. Zarówno w procedurze cywilnej i karnej istnieje możliwość przesłuchania świadka w sądzie właściwym dla miejsca jego zamieszkania; sąd może zlecić to z urzędu lub na wniosek zainteresowanego. Sąd bierze się pod uwagę dużą odległość, koszty i czas dojazdu, stan zdrowia, niepełnosprawność czy inne trudne do usunięcia przeszkody. Zdarza się również zlecanie przesłuchania w sądzie innego państwa UE właściwym dla miejsca zamieszkania świadka‑obcokrajowca (sprawy cywilne/handlowe, na podstawie rozporządzeń UE). Przesłuchanie w drodze pomocy sądowej odbywa się jako normalne posiedzenie sądu wezwanego, więc strony i ich pełnomocnicy mają prawo się stawić i brać w nim udział, w szczególności zadawać pytania po pytaniach sądu. W praktyce sądy często poprzestają na pytaniach przesłanych w odezwie i próbują ograniczać dodatkowe pytania stron, ale takie ograniczanie bywa oceniane krytycznie jako uszczuplanie prawa do obrony i kontradyktoryjności.
Świadek, który otrzymał wezwanie do odległego sądu, może złożyć pismo z wnioskiem o przesłuchanie w drodze pomocy sądowej przed sądem właściwym dla jego miejsca zamieszkania (najczęściej sąd rejonowy). Tytuł pisma może brzmieć np. “Wniosek o przesłuchanie świadka w drodze pomocy sądowej przed sądem właściwym dla miejsca zamieszkania”. We wniosku powinny się znaleźć: data i miejscowość, dane wnioskodawcy, oznaczenie sądu prowadzącego sprawę i sygnatura akt, oznaczenie stron oraz krótkie uzasadnienie (odległość, choroba, niepełnosprawność itp.). Wniosek nie podlega opłacie sądowej i nie wymaga szczególnej formy, ale sąd nie ma obowiązku go uwzględnić – decyduje według własnego uznania z uwzględnieniem sprawności postępowania i znaczenia dowodu.
W sytuacjach szczególnych (np. ciężka choroba) przepisy dopuszczają przesłuchanie w miejscu pobytu świadka (dom, szpital itp.), a także wykorzystanie urządzeń do przesłuchania na odległość (wideokonferencja), jeżeli sąd uzna to za zasadne.