Przeniesienie praw autorskich w umowie o pracę
Pytanie: Od grudnia 2024 roku pracowałam na umowę o pracę na czas określony. Umowa dobiegła końca i szef postanowił przedłużyć umowę na czas nieokreślony. Poprosił swojego syna by przygotował dla mnie dokumenty. Syn przygotował aneks do umowy, w którym postanowił umieścić zapis o przeniesieniu autorskich praw majątkowych do wszystkich utworów, które stworzę w przyszłości w ramach umowy o pracę. Oprócz aneksu mam również osobne Oświadczenie o przeniesieniu autorskich praw majątkowych ale ono dotyczy tylko tego co stworzyłam w 2025 r. No i jakoś mi się to nie klei. Przeczytałam gdzieś, że a aneksie nie można zawrzeć wpisu o przeniesieniu praw do rzeczy, które mają dopiero powstać? Jak to właściwie jest i jakie są właściwe zapisy do tego zagadnienia w ustawie o prawach autorskich i pokrewnych, bo nie umiem tego znaleźć? Poinformowałam go, że nie podpiszę tego dopóki nie będę miała właściwej odpowiedzi.
Odpowiedź: Można umownie przenieść autorskie prawa majątkowe także do utworów, które dopiero powstaną, ale nie wolno objąć tym całego przyszłego dorobku ani wszystkich przyszłych utworów danego rodzaju. Klauzula w aneksie “do wszystkich utworów, które stworzę w przyszłości w ramach umowy o pracę” jest więc bardzo szeroka i może w znacznej części być nieważna oraz zdecydowanie niekorzystna dla pracownika.
Art. 41 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (PrAut) brzmi: “Nieważna jest umowa w części dotyczącej wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości.”. Z przepisu wynika, że zakazana i nieważna jest umowa obejmująca cały przyszły dorobek twórcy (albo cały dorobek danego rodzaju, np. wszystkie przyszłe zdjęcia, wszystkie przyszłe teksty itp.). Jednocześnie doktryna i orzecznictwo przyjmują, że dopuszczalne jest przeniesienie praw do przyszłych utworów, jeśli są one dostatecznie skonkretyzowane i nie obejmują całego dorobku.
Dla utworów, które powstają w ramach obowiązków służbowych, działa art. 12 PrAut: pracodawca z chwilą przyjęcia utworu nabywa autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron, jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej. Oznacza to, że nawet bez dodatkowej klauzuli pracodawca i tak w wielu sytuacjach uzyskuje prawa do tzw. utworów pracowniczych; dodatkowe postanowienia w umowie są po to, by zmodyfikować zasady (rozszerzyć, doprecyzować pola eksploatacji, wprowadzić dodatkowe wynagrodzenie itd.). Umieszczenie klauzuli o prawach autorskich w aneksie do umowy o pracę jest formalnie dopuszczalne (to po prostu zmiana treści umowy), ale treść tej klauzuli musi być zgodna z art. 41 ust. 3 PrAut.
Przeniesienie praw autorskich do przyszłych utworów jest dopuszczalne, jeżeli nie obejmuje wszystkich utworów ani wszystkich utworów danego rodzaju, jakie kiedykolwiek stworzysz, oraz przedmiot umowy jest na tyle skonkretyzowany, że da się ustalić, o jakie utwory chodzi (np. utwory tworzone w ramach konkretnego projektu, konkretnego zakresu obowiązków, na wymienionych polach eksploatacji). W orzecznictwie przyjmuje się, że dopuszczalne jest przeniesienie praw do utworów mających powstać w przyszłości, o ile nie obejmuje ono całego przyszłego dorobku twórczego autora. Umowa (lub aneks) powinna też konkretne wskazywać pola eksploatacji (np. utrwalanie, zwielokrotnianie, wprowadzanie do obrotu, udostępnianie online), w przeciwnym razie nabywca nie zyskuje praw do nieoznaczonych pól.
Sformułowanie “wszystkie utwory, które stworzę w przyszłości w ramach umowy o pracę” może być uznane za próbę objęcia całego przyszłego dorobku związanego z pracą u tego pracodawcy, co zahacza o zakaz z art. 41 ust. 3 PrAut. Bezpieczniejsze i zgodniejsze z ustawą są klauzule, które odnoszą się wyłącznie do utworów stworzonych w związku z wykonywaniem obowiązków z umowy o pracę, precyzują, że chodzi o określony zakres czynności / rodzaj dzieł (np. grafiki marketingowe, teksty na stronę, projekty logo) oraz wskazują konkretne pola eksploatacji. Skoro osobne oświadczenie obejmuje tylko utwory z 2025 r., a aneks “wszystkie przyszłe utwory”, to masz rację, że to się “nie klei” – zakres i okres są różne, a aneks dodatkowo próbuje objąć przyszłość w bardzo szeroki sposób.
Masz pełne prawo nie podpisywać aneksu w obecnym brzmieniu i negocjować treść klauzuli. Możesz zaproponować zmianę zapisu na bardziej precyzyjny, np. że pracodawca nabywa prawa majątkowe do utworów stworzonych w związku z wykonywaniem obowiązków z umowy o pracę, w określonych polach eksploatacji, z wyłączeniem innych utworów tworzonych poza stosunkiem pracy.