Windykator

Potrącenie wzajemnych należności pieniężnych zwane też kompensatą, uregulowane jest w art. 498 Kodeksu cywilnego który stanowi, że gdy dwie osoby (fizyczne lub prawne) są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony jeżeli obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem (czyli kompensują) do wysokości wierzytelności niższej. Na przykład, jeżeli firma X jest winna firmie Y kwotę 20 tys. zł (załóżmy że kupiła od niej towar z odroczeniem terminu zapłaty) a firma Y jest winna firmie X kwotę 15 tys. zł (załóżmy że z kolei wynajmowała od niej pomieszczenie magazynowe), to wskutek dokonania potrącenia tych wzajemnych należności, firma X jest winna firmie Y kwotę 5 tys. zł a firma Y nie ma już żadnych zobowiązań finansowych wobec firmy X.

Proste, prawda? I niespecjalnie warte osobnego wpisu na blogu. Może jednak zrobić się ciekawiej jeżeli firma X jest winna firmie Y tą przykładową kwotę 20 tys. zł. a firma Y nie ma żadnych zobowiązań wobec firmy X ale oto firma X która jest dłużna firmie Y dowiedziała się o trzeciej firmie (nazwijmy ją firmą Z) której to firmie Z firma Y jest winna na przykład też 20 tys. zł. I ta trzecia firma Z jest w pilnej potrzebie pozyskania gotówki a firma Y nie kwapi się do zapłaty długu. Firma Z jest na tyle zdesperowana (nie ma też przecież pewności czy w ogóle uda się wyegzekwować dług), że gotowa jest sprzedać tę swoją wierzytelność czyli dokonać cesji wierzytelności w kwocie 20 tys. zł za np. 60% jej wartości czyli za 12 tys. zł.

I firma X będąca dłużnikiem firmy Y będącej z kolei dłużnikiem firmy Z, kupuje tę wierzytelność firmy Z za 12 tys. zł. Mamy zatem nową sytuację: firma X winna jest firmie Y 20 tys. zł, ale kupiwszy wierzytelność od firmy Z tym samym jest też wierzycielem firmy Y też na kwotę 20 tys. zł i przedstawia swoją nabytą wierzytelność do potrącenia skutkiem czego obie firmy już nic nie są sobie winne. Zauważmy, że firma X zarobiła na tym 8 tys. zł kupując wierzytelność za 60% jej wartości.

Takich zakupów wierzytelności celem dokonania potrącenia, zawieranych jest na rynku sporo więc jakoś nierzadko udaje się znaleźć taką trzecią firmę. Czasem taka trzecia firma chcąca sprzedać wierzytelność ogłasza się z tym w internecie wpisawszy dane jej dłużnika.

Na sprzedaż wierzytelności zezwala art. 509 Kodeksu cywilnego zgodnie z którym (§ 1) wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią (przelew), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Wierzytelność z tytułu niezapłaconych faktur można potrącić i zbyć ale właśnie pod warunkiem, że nie zawarto umownego zakazu cesji takiej wierzytelności.

Nie można dokonać potrącenia czyli kompensaty wierzytelności niewymagalnej. Art. 498 § 1 KC (Kodeksu cywilnego) jednoznacznie stanowi, że obie wierzytelności muszą być wymagalne. Do tego mamy na przykład orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 17 grudnia 2019 r., Sygn. akt VI ACa 1583/17 w którego uzasadnieniu napisano m.in., że oświadczenie o potrąceniu niewymagalnej wierzytelności nie wywołuje żadnego skutku. Żadnego – gdy obie wierzytelności staną się wymagalne, to do dokonania potrącenia będzie konieczne złożenie ponownego oświadczenia.

Zaktualizowano 18 czerwca 2025 r.