Polecenie świadczenia pracy w innych godzinach niż w umowie
Pytanie: Pracuję w biurze w stałych godzinach 8-16. Ostatnio wraz z kilkoma innymi osobami zostaliśmy wyznaczeni do inwentaryzacji w firmie. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że ma się ona odbyć w godzinach gdy pracuje nocna zmiana. Czy my mamy tutaj podstawy do odmowy pracy w takich godzinach skoro nie obowiązuje nas system zmianowy?
Odpowiedź: Pracodawca może jednorazowo polecić pracę w innych godzinach (w tym w nocy) z tytułu szczególnych potrzeb zakładu i dla większości pracowników zatrudnionych w godzinach dziennych nie ma ogólnego prawa do odmowy. Wyjątek stanowią m.in. pracownice w ciąży, młodociani oraz rodzice dziecka do 8 lat; wtedy można skutecznie nie wyrazić zgody na pracę w porze nocnej.
Pora nocna to 8 kolejnych godzin między 21:00 a 7:00, lecz dokładny przedział (np. 22:00–6:00) ustala pracodawca w regulaminie lub informacji o warunkach zatrudnienia. Jak już wspomniałem, kodeks pracy nie przewiduje dla wszystkich pracowników ogólnego prawa odmowy pracy w porze nocnej, jeżeli wynika ona z polecenia służbowego i szczególnych potrzeb pracodawcy. Za pracę w nocy przysługuje dodatek oraz – jeśli są to nadgodziny ponad normę 8 h na dobę lub przeciętnie 40 h tygodniowo – dodatek 100% za nadgodziny w nocy. Pracownica w ciąży oraz pracownik młodociany (poniżej 18 lat) nie mogą być zatrudniani w porze nocnej a polecenie pracy w nocy byłoby sprzeczne z prawem. Z kolei rodzic/opiekun dziecka do 8 roku życia ma prawo nie wyrazić zgody na pracę w nocy, w godzinach nadliczbowych i na delegacje; brak zgody nie może rodzić negatywnych konsekwencji. Osoby z przeciwwskazaniami zdrowotnymi stwierdzonymi w badaniach lekarskich również nie powinny wykonywać pracy w porze nocnej.
Inwentaryzacja bywa traktowana jako wyjątkowa potrzeba pracodawcy i wtedy dopuszczalne jest polecenie pracy w innych godzinach niż zwykłe, w tym nocą, jako pracy nadliczbowej. Taka praca powinna być prawidłowo rozliczona jako nadgodziny (dodatek 100% za nadgodziny w nocy plus dodatek za pracę w nocy) albo czas wolny, z zachowaniem norm odpoczynku dobowego i tygodniowego. Stałe, systematyczne kierowanie pracownika dziennego na nocki bez zmiany systemu czasu pracy byłoby już obchodzeniem przepisów o czasie pracy.
Jeżeli zatem należysz do grup chronionych (ciąża, młodociany, dziecko do 8 lat, przeciwwskazania lekarskie), to możesz powołać się na zakaz lub prawo odmowy pracy w nocy i zażądać innego terminu/rozwiązania. Jeśli nie jesteś w grupie chronionej, to samo powołanie się w Twoim przypadku na brak systemu zmianowego nie daje podstawy do odmowy, ale masz prawo domagać się jasnego polecenia na piśmie (np. mail), rozliczenia jako pracy nadliczbowej z odpowiednimi dodatkami i wreszcie – zachowania 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku na dobę i 35 godzin tygodniowo.