Bezpłatna pomoc prawna

Pisemne przesłuchanie świadka w postępowaniu cywilnym to tzw. zeznania świadka na piśmie z art. 271¹ k.p.c. Świadek składa zeznanie na piśmie tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi (strona może to jedynie zaproponować we wniosku dowodowym). Treść zeznań sporządza się w formie pisemnej i składa w sądzie w terminie wyznaczonym przez sąd, osobiście lub listownie. Zamiast ustnego przyrzeczenia świadek podpisuje tekst przyrzeczenia dołączony do zeznań. Przepis wprowadzono w 2019 r. przy tzw. dużej nowelizacji k.p.c., a jego stosowanie spopularyzowała pandemia COVID‑19.

Ta forma ma charakter wyjątkowy – co do zasady świadek powinien zeznawać ustnie przed sądem. Sąd może ją zarządzić wtedy, gdy uzna, że nie spowoduje to trudności w ustaleniu, kto faktycznie złożył zeznania i w ocenie ich wiarygodności (np. prosty spór, mało kontrowersyjne fakty). Niezależnie od tego osobną sytuacją, w której ta forma przyjęcia zeznań ma zastosowanie są zeznania osób niemych lub głuchych – tradycyjnie składają zeznania na piśmie lub z pomocą biegłego, co wynika już z art. 271 k.p.c. Jeżeli sąd nakaże złożenie zeznań na piśmie, świadek ma obowiązek dostarczyć je w wyznaczonym terminie. Za niezłożenie zeznań albo złożenie po terminie sąd może wymierzyć świadkowi grzywnę, stosując odpowiednio art. 274 § 1 i 276 k.p.c.

Sąd ma ograniczone możliwości oceny wiarygodności świadka (brak obserwacji zachowania, sposobu wypowiedzi itp.). Brak możliwości bezpośredniego dopytania świadka narusza zasady bezpośredniości i kontradyktoryjności, co jest krytykowane w literaturze i praktyce. Nie ma też pewności, czy tekst sporządził sam świadek, czy np. pełnomocnik strony – świadek często tylko podpisuje przygotowany dokument. Przepis nie przewiduje obowiązku późniejszego standardowego przesłuchania świadka, który złożył zeznania na piśmie, jeśli druga strona tego zażąda. Strony mogą jednak sprzeciwić się pisemnej formie – wskazuje się, że mają prawo domagać się tradycyjnego ustnego przesłuchania, np. powołując się na konieczność zadawania pytań, ocenę wiarygodności świadka czy ryzyko wpływu strony na treść zeznań (świadek zależny, pracownik itp.).

Przykłady (ewentualnego) zastosowania korespondencyjnej formy odebrania zeznań od świadka, to:
– w sprawach o rozwód i separację – sądy czasem dopuszczają pisemne zeznania świadków na okoliczności życia małżeńskiego, relacji małżonków, opieki nad dziećmi itp., zamiast wzywać kilku krewnych/znajomych na rozprawę.
– w sprawach o alimenty i kontakty z dziećmi – świadkowie (np. babcia, partner, nauczyciel) mogą składać pisemnie zeznania o faktycznym wykonywaniu opieki, zachowaniu rodziców, sytuacji dziecka.
– w sprawach o zapłatę między przedsiębiorcami – gdy spór dotyczy np. wykonania umowy, a świadkami są pracownicy lub kontrahenci z innych miejscowości, sąd niekiedy wybiera formę pisemną, by uniknąć wielokrotnego odraczania rozprawy.
– w sprawach z dużą liczbą charakterem zbliżonych świadków (np. wielu pracowników, sąsiadów) mających zeznać co do tych samych, dość prostych faktów – sądy uznają, że nie ma potrzeby osobistego przesłuchania każdego, bo dowód ma raczej „pomocniczy” charakter.
– świadkowie mieszkający daleko, za granicą lub trudno dostępni – zeznania na piśmie traktuje się jako tańszą i szybszą alternatywę wobec pomocy sądowej, wideokonferencji czy wielokrotnego odraczania rozprawy.
– (jak już wspomniałem) sprawy o mniejszej wadze dowodowej zeznań – gdy kluczowe są dokumenty, a świadek ma potwierdzić okoliczności uboczne (np. wręczenie pisma, przebieg krótkiego spotkania).