Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: W jaki sposób biegli oceniają, czy sprawca przestępstwa popełnionego o wiele wcześniej, był poczytalny w chwili popełnienia?

Odpowiedź: Biegli dokonują tego wstecznie – odtwarzają stan psychiczny z chwili popełnienia czynu na podstawie całego dostępnego materiału dowodowego, badań aktualnych i dokumentacji medycznej, a nie zgadują z pamięci sprawcy.

Zgodnie z przepisami bada się, czy w chwili czynu sprawca mógł rozpoznać znaczenie czynu i pokierować swoim postępowaniem (art. 31 k.k.). Domyślnie zakłada się poczytalność; dopiero poważne wątpliwości każą sądowi powołać biegłych psychiatrów (często też psychologa). Biegli zawsze oceniają poczytalność w odniesieniu do konkretnego czynu, miejsca, czasu i okoliczności, a równolegle opisują obecny stan zdrowia psychicznego. Przy czynie sprzed wielu lat jest to tzw. opinia retrospektywna – biegli odtwarzają dawny stan na podstawie analizy akt (zeznań świadków o zachowaniu sprawcy, protokołów, nagrań, dokumentów z postępowań wcześniejszych), dokumentacji medycznej (leczenia psychiatrycznego, neurologicznego, odwykowego, orzeczeń o niepełnosprawności itp.) oraz na podstawie aktualnego badania psychiatrycznego i psychologicznego, często kilkutygodniowej obserwacji szpitalnej, jeśli są wątpliwości. Na tej podstawie formułują opis, jaki rodzaj zaburzeń psychicznych był prawdopodobny w czasie czynu i jak mógł wpływać na procesy poznawcze i wolitywne (rozumienie czynu, kierowanie sobą).

Jak chodzi o metody, jakie stosują biegli, to jest to:
– wywiad psychiatryczny i analiza życiorysu (przebieg chorób, uzależnień, urazów, funkcjonowania społecznego),
– testy psychologiczne oceniające intelekt, pamięć, funkcje poznawcze, osobowość itp.; pomagają wykryć zarówno rzeczywiste deficyty, jak i symulację,
– wielotygodniowa obserwacja w oddziale sądowo‑psychiatrycznym, gdzie lekarze i personel patrzą na spontaniczne zachowanie, a nie tylko “zagrane” objawy.
Biegli konfrontują też aktualne objawy z opisami zachowania w aktach, sprawdzają spójność relacji oskarżonego i ewentualne „uczenie się” objawów z literatury czy internetu.

W opinii biegli odpowiadają na pytania sądu lub prokuratora, m.in., czy w chwili czynu występowała choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe lub inne poważne zaburzenie, czy z powodu tych zaburzeń sprawca: miał zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem (niepoczytalność), miał ją w znacznym stopniu ograniczoną (ograniczona poczytalność), czy był w pełni poczytalny, oraz jaki jest obecnie stan psychiczny i czy może brać udział w postępowaniu oraz czy trzeba stosować środki zabezpieczające. Sąd nie jest związany opinią, ale w praktyce ma ona ogromne znaczenie dla rozstrzygnięcia.