Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Czy spadkobierca może wystąpić do sądu o miarkowanie zachowku który ma zapłacić ze względu na istniejące dowody nagannych zachowań uprawnionego do zachowku względem zmarłego spadkodawcy? Są to m.in. sms-y o skandalicznej, obraźliwej treści i inne dowody.

Odpowiedź: Spadkobierca może w procesie o zachowek domagać się jego obniżenia (miarkowania), powołując się na naganne zachowania uprawnionego wobec spadkodawcy, ale sąd robi to tylko wyjątkowo i po dokładnej ocenie, czy żądanie pełnego zachowku stanowi nadużycie prawa i jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Miarkowanie zachowku nie wynika z działu o zachowku, lecz z ogólnej zasady nadużycia prawa z art. 5 k.c. (zasady współżycia społecznego). Sąd Najwyższy i sądy apelacyjne wielokrotnie potwierdziły, że zachowek może zostać obniżony, jeśli przyznanie go w pełnej wysokości rażąco godziłoby w poczucie sprawiedliwości. W skrajnych sytuacjach roszczenie o zachowek może zostać nawet całkowicie oddalone.

Jak wspomniałem, podkreśla się, że to środek wyjątkowy – zachowek co do zasady ma chronić najbliższych, więc art. 5 k.c. nie może służyć do typowego obronienia się przed roszczeniem. Orzecznictwo wskazuje na sytuacje, gdy uprawniony do zachowku rażąco zaniedbywał relację ze zmarłym: brak kontaktu, brak jakiegokolwiek wsparcia, brak pomocy w chorobie, brak zainteresowania losem spadkodawcy. Do katalogu nagannych, ale niekoniecznie niegodnych zachowań (czyli niewystarczających do wydziedziczenia lub niegodności dziedziczenia) zalicza się m.in. zachowania wrogie, agresywne, rażąco obraźliwe, naruszające podstawowe normy lojalności rodzinnej. Sądy akcentują, że art. 5 k.c. wypełnia lukę tam, gdzie działania uprawnionego są wyraźnie naganne, ale nie spełniają ostrych przesłanek wydziedziczenia (art. 1008 k.c.) czy niegodności dziedziczenia (art. 928 k.c.).

W opisanej przez Ciebie sytuacji, jeżeli SMS-y mają skandaliczną, uporczywie obraźliwą treść, wskazują na trwałą wrogość i brak szacunku wobec zmarłego, mogą stanowić ważny element argumentacji, że domaganie się pełnego zachowku jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Im lepiej można wykazać, że takie zachowanie nie było jednorazowym wybuchem złości, tylko pewnym stałym wzorcem (ciąg korespondencji, świadkowie), tym większa szansa, że sąd uwzględni zarzut nadużycia prawa. Jeżeli to uprawniony do zachowku pozywa Cię jako spadkobiercę, w odpowiedzi na pozew należy zgłosić zarzut nadużycia prawa (art. 5 k.c.) i wnieść o oddalenie powództwa w całości albo ewentualnie o obniżenie zachowku do określonej kwoty lub ułamka. W uzasadnieniu należy szczegółowo opisać zachowanie powoda (uprawnionego) wobec spadkodawcy: treść, częstotliwość, kontekst wysyłanych SMS-ów, ewentualne inne formy agresji, zaniedbania, wrogości. Ponadto, relacje osobiste: czy utrzymywał kontakty, czy pomagał w chorobie, czy interesował się losem zmarłego, jak również ewentualnie własną sytuację majątkową, zdrowotną (też bywa podstawą miarkowania). Warto wskazać orzecznictwo, w którym sądy obniżały zachowek z powodu nagannych zachowań uprawnionego, oraz podkreślić, że w tej sprawie przyznanie pełnego zachowku byłoby moralnie nie do zaakceptowania.

I tak też np., Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt V CSK 625/15 stwierdził, że nie jest wyłączone obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawie art. 5 k.c. z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego wobec spadkodawcy. W tej sprawie sąd obniżył zachowek o połowę, wskazując, że zachowanie uprawnionego było moralnie naganne, ale nie osiągało jeszcze poziomu uzasadniającego wydziedziczenie. Z kolei Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt V ACa 115/20 wskazał, że zastosowanie art. 5 k.c. może prowadzić zarówno do obniżenia świadczenia z tytułu zachowku, jak i do całkowitego oddalenia powództwa, gdy dochodzenie zachowku stanowi nadużycie prawa podmiotowego.

Należy rozróżnić miarkowanie od niegodności dziedziczenia / wydziedziczeniem. Niegodność dziedziczenia (art. 928 k.c.) i wydziedziczenie (art. 1008 k.c.) prowadzą do całkowitego pozbawienia dziedziczenia i zachowku, ale wymagają bardzo drastycznych przesłanek (ciężkie przestępstwo wobec spadkodawcy, uporczywe uchylanie się od obowiązków rodzinnych, manipulacja testamentem). Naganne, lecz nie aż tak drastyczne zachowanie (w tym długotrwała wrogość, zniewagi, brak minimalnej lojalności) zwykle nie spełnia tych warunków, ale może być podstawą obniżenia zachowku poprzez zastosowanie art. 5 k.c. Sąd Najwyższy stwierdził, że miarkowanie zachowku może mieć zastosowanie właśnie tam, gdzie wydziedziczenie lub niegodność byłyby zbyt daleko idącą sankcją, a jednocześnie pełny zachowek byłby rażąco niesprawiedliwy.