Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Czy organy ścigania albo sądy mogą dopuścić dowody zdobyte bezprawnie, zwłaszcza w sytuacji, gdy praktycznie nie ma sposobu na zdobycie ich zgodnie z prawem a są niezbędne do ukarania kogoś za oczernianie? Na przykład zamontowanie ukrytej kamery która nagra, jak dana osoba oczernia mnie.

Odpowiedź: Zgodnie z art. 168a Kodeksu postępowania karnego dowodu nie można uznać za niedopuszczalny wyłącznie na tej podstawie, że został uzyskany z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego. Oznacza to, że sądy mogą dopuścić takie dowody, nawet jeśli zostały zdobyte nielegalnie. Jedynym wyraźnym ograniczeniem jest zakaz wykorzystania dowodów uzyskanych przez funkcjonariuszy publicznych w wyniku najcięższych przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu (zabójstwo, umyślne uszczerbek na zdrowiu, pozbawienie wolności). Trybunał Konstytucyjny podkreślił jednak, że przepis ten musi być interpretowany zgodnie z Konstytucją RP, co oznacza że dowód uzyskany z rażącym naruszeniem podstawowych praw jednostki może zostać uznany za niedopuszczalny.

Zamontowanie ukrytej kamery, która nagrywa osobę bez Twojego udziału w rozmowie, stanowi przestępstwo z art. 267 Kodeksu karnego (bezprawne pozyskanie informacji). W takiej sytuacji nagranie może być dopuszczone przez sąd jako dowód, mimo że zostało zdobyte z naruszeniem prawa, ale fakt dokonania nagrania w takich okolicznościach naraża Cię na odpowiedzialność karną (grzywnę lub karę pozbawienia wolności). Ponadto, osoba nagrana może domagać się zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych.

Sytuacja wygląda korzystniej, jeśli sam uczestniczysz w rozmowie i ją nagrywasz. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 kwietnia 2016 r., sygn. akt II CSK 478/15. stwierdził, że wykonanie nagrań bez zgody rozmówcy nie dyskwalifikuje całkowicie nagrania jako dowodu, o ile nie zostało to dokonane z poważnym naruszeniem zasad współżycia społecznego (np. naganne wykorzystanie trudnego położenia, stanu psychicznego osoby) i o ile autentyczność nagrania nie została skutecznie zakwestionowana i nie jest to jedyny dowód istotny w sprawie.

Warto też wziąć pod uwagę, że w sprawach prywatnoskargowych, jak zniesławienie (art. 212 k.k.), możesz legalnie zabezpieczyć dowody korzystając z art. 488 Kodeksu postępowania karnego. Policja na Twoje żądanie ma obowiązek przyjęcia skargi i zabezpieczenia dowodów, które następnie przekazuje sądowi. Możesz żądać zabezpieczenia takich dowodów jak nagrania monitoringu z miejsc publicznych, billingi telefoniczne, wiadomości elektroniczne, zeznania świadków.

A w postępowaniu cywilnym? Np. o ochronę dóbr osobistych?

W postępowaniu cywilnym sytuacja jest zupełnie inna niż w karnym. Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera odpowiednika art. 168a k.p.k., który w sprawach karnych wyraźnie dopuszcza dowody nielegalne. Żaden przepis k.p.c. nie zabrania wprost sądowi wykorzystania dowodów uzyskanych sprzecznie z prawem, ale też żaden nie zezwala na ich dopuszczenie. I w praktyce sądy cywilne przyjmują zasadę niedopuszczalności dowodów nielegalnych, wyprowadzając ten zakaz z przepisów Konstytucji (art. 47, 49, 51) chroniących prywatność i tajemnicę komunikowania się, ponadto, z przepisów prawa materialnego o dobrach osobistych oraz z zasady, że sąd nie może sankcjonować bezprawnych działań stron. Dowodami nielegalnymi w sprawach cywilnych są np. wykradzione dokumenty, nagrania bez zgody, przejmowane bez zgody wiadomości e-mail, SMS-y czy rozmowy z komunikatorów.

Sąd Najwyższy stwierdził, że nagrania uzyskane w sposób przestępczy (z naruszeniem art. 267 k.k.) nie mogą być dowodem w postępowaniu cywilnym. Dotyczy to zwłaszcza nagrań wykonanych bez Twojego udziału w rozmowie (ukryta kamera w cudzym mieszkaniu), poprzez podsłuch czy monitoring przestępczy, z naruszeniem tajemnicy komunikowania się. Nagrania własnych rozmów (gdy sam jesteś uczestnikiem) mogą być wykorzystane, ale pod pewnymi warunkami (tak, jak w postępowaniu karnym) – nie mogą być uzyskane w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Istnieją jednak wyjątki. Niektóre orzeczenia wskazują na możliwość dopuszczenia nielegalnych dowodów w szczególnych sytuacjach, zwłaszcza w sprawach rodzinnych lub z prawa pracy. Dotyczy to przypadków, gdy dowód jest jedynym sposobem wykazania istotnego faktu i wartość prawdy materialnej przeważa nad naruszeniem prywatności. Sąd musi w takich przypadkach wyważyć kolidujące ze sobą dobra konstytucyjne. Jednak i tu (jak w sądowym postępowaniu karnym), nawet jeśli w wyjątkowych przypadkach sąd dopuściłby nielegalny dowód, osoba która go zdobyła zawsze ponosi odpowiedzialność karną z art. 267 k.k. jak również ewentualnie cywilną – zadośćuczynienie za naruszenie dóbr osobistych.

W sprawie o zniesławienie próba wykorzystania ukrytej kamery najprawdopodobniej zostałaby odrzucona przez sąd cywilny, a jednocześnie naraziłaby Cię na poważne konsekwencje prawne.