Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Otrzymałem w darowiznie 50% nieruchomości od rodziców, natomiast drugie 50% otrzymał mój brat darowiznę za dożywotnie. Czy po śmierci rodziców będę musiał zapłacić bratu zachowek?

Odpowiedź: Przy ustalaniu wysokości należnego zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane za życia na rzecz dzieci (bez ograniczenia czasowego). Oznacza to, że wartość 50% nieruchomości przekazanej Tobie i 50% przekazanej bratu wchodzi do tzw. substratu zachowku. Wobec braku testamentu, dzieci dziedziczą po równo po każdym z rodziców. Zachowek dziecka, to połowa jego udziału ustawowego w spadku, czyli zazwyczaj 1/4 całego majątku jednego rodzica (jeśli są tylko dwaj bracia). Jeżeli ktoś z Was dziedziczy (np. z ustawy) i/lub otrzymuje darowiznę, to wartość tego, co otrzymał, zalicza się na jego zachowek.

Brat może żądać od Ciebie (jako obdarowanego) zachowku tylko wtedy, gdy po zsumowaniu tego, co dostanie w spadku po rodzicach i tego, co już otrzymał w darowiźnie / umowie – nie osiągnie swojego należnego zachowku. Analogicznie, Ty możesz mieć roszczenie o zachowek względem brata, jeśli to on został nadmiernie uprzywilejowany (np. jego świadczenie z tytułu umowy dożywocia będzie w praktyce niewielkie, a otrzymał duży majątek).

Kluczowa jednak jest różnica: darowizna vs dożywocie. Darowizna z ustanowieniem służebności osobistej / prawem dożywotniego mieszkania, to nadal darowizna (nieodpłatna). Natomiast umowa dożywocia z art. 908 k.c., to umowa odpłatna, gdzie brat zobowiązuje się do faktycznego utrzymania rodziców (mieszkanie, wyżywienie, opieka), a w zamian otrzymuje nieruchomość. Od tego zależy, czy ta połowa u brata będzie doliczana do zachowku. Jeśli to darowizna (nawet z dożywotnią służebnością mieszkania), to wartość tej darowizny będzie doliczana do substratu zachowku i w takim wypadku każdy z Was może teoretycznie być zobowiązany do dopłaty zachowku drugiemu, zależnie od bilansu. Jeśli natomiast to umowa dożywocia, to nieruchomość przekazana w umowie dożywocia nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku (to umowa odpłatna). I wtedy wartość tej części u brata nie powiększa substratu zachowku i jego uprzywilejowanie jest traktowane inaczej.