Czy pasierbowi należy się spadek lub zachowek?
Pytanie: Czy po śmierci ojczyma należy mi się po nim spadek lub zachowek?
Odpowiedź: Panu jako pasierbowi, który nie był przysposobiony, nie przysługuje ani spadek ustawowy po ojczymie, ani zachowek po nim, z bardzo wąskim wyjątkiem przy samym dziedziczeniu.
Prawo do zachowku mają tylko: dzieci (zstępni), małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy dziedziczyliby po nim z ustawy. Pasierb, który nie został formalnie adoptowany, nie należy do tego kręgu, więc nie ma roszczenia o zachowek po ojczymie. Pasierb może dziedziczyć ustawowo po ojczymie tylko w wyjątkowej sytuacji z art. 9341 k.c., tj. gdy ojczym nie pozostawił żadnego małżonka ani krewnych powołanych do dziedziczenia (dzieci, wnuków, rodziców, rodzeństwa, zstępnych rodzeństwa) i jednocześnie żadne z rodziców pasierba nie żyje w chwili otwarcia spadku.
Jednakże ponieważ Pana ojczym ma dwoje własnych dzieci, to ten wyjątek nie ma zastosowania i dziedziczą jego dzieci (i ewentualnie inni krewni), nie Pan. Mógłby Pan dziedziczyć po ojczymie, gdyby ojczym ustanowił Pana swoim spadkobiercą w testamencie (wtedy miałby Pan udział w spadku, ale nadal, jako pasierb, nie przysługiwałby Panu zachowek w razie pominięcia) albo gdyby ojczym formalnie Pana adoptował – wtedy w świetle prawa byłby Pan jego dzieckiem i miałby pełne prawa spadkowe i do zachowku, jak biologiczne dzieci.
W piśmiennictwie (m.in. komentarze cytowane w opracowaniach o kręgu spadkobierców ustawowych) wskazuje się, że pasierbem spadkodawcy jest zarówno dziecko naturalne jego małżonka, jak i przez małżonka tego przysposobione, niezależnie od rodzaju przysposobienia. Sądy administracyjne w sprawach podatkowych podkreślały, że stosunek powinowactwa powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa i trwa mimo jego ustania (np. rozwodu), co bywa istotne przy ocenie ulg podatkowych związanych z dziedziczeniem po ojczymie/macosze. W orzecznictwie i komentarzach akcentuje się też, że art. 9341 k.c. ma charakter przepisu tzw. ostatniej szansy – ma zapewnić dziedziczenie osobom faktycznie bliskim spadkodawcy (pasierbom), zamiast przejścia spadku na gminę lub Skarb Państwa, ale tylko przy całkowitym braku innych ustawowych spadkobierców.