Czy dziecko ma obowiązek opiekować się rodzicem?
Pytanie: Czy dziecko ma obowiązek ustawowy opiekować się się chorym lub zniedołężniałym rodzicem?
Odpowiedź: Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 87 stanowi, że rodzice i dzieci są zobowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Ten przepis tworzy ogólny obowiązek pomocy (moralno‑prawny), ale nie daje sądowi narzędzia, by nakazać dziecku codzienną osobistą opiekę nad rodzicem. Brak osobistej opieki (np. niezamieszkanie z rodzicem, odmowa mycia, karmienia) nie jest sam w sobie czynem zagrożonym karą ani podstawą do nałożenia na dziecko sankcji przez sąd rodzinny czy karny. Czym innym jest narażenie osoby nieporadnej na bezpośrednie niebezpieczeństwo, ale to już zupełnie inne, skrajne sytuacje i inne przepisy karne. Wracając do sedna tematu, dziecko przykładowo może mieszkać osobno i zamiast osobistej opieki zapewnić finansowanie opiekunki lub domu opieki – prawo tego modelu nie zabrania.
I właśnie jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku (nie ma środków na podstawowe utrzymanie), to dziecko może zostać zobowiązane do płacenia alimentów na jego rzecz na podstawie art. 128 i 133 k.r.o. Taki obowiązek alimentacji można realizować zarówno pieniędzmi (np. co miesiąc przelew), jak i po części w formie osobistej opieki (zapewnienie jedzenia, opłacenie leków, organizacja opiekunki). Obowiązek alimentacji może nie powstać albo zostać ograniczony, jeśli rodzic w przeszłości rażąco zaniedbywał dziecko, np. nie płacił alimentów, znęcał się, porzucił – ta kwestia podlega ocenie sądu. Jednakże jak chodzi o sam obowiązek opieki nad rodzicem, to jak wspomniałem już, ma on przede wszystkim charakter moralny – powinien wynikać z więzi rodzinnych, wdzięczności, wychowania. Warto tu wspomnieć, że państwo zapewnia narzędzia, które mogą dziecku ułatwić wsparcie rodzica, np. zasiłek opiekuńczy z ZUS na czas opieki nad chorym rodzicem (do 14 dni rocznie, w ramach 60‑dniowego limitu zasiłku opiekuńczego).
Rodzic, który czuje się skrzywdzony, czy też po prostu zaniedbany przez dziecko, może wydziedziczyć dziecko w testamencie, jeśli dziecko w sposób uporczywy – zawiniony nie wypełnia względem niego obowiązków rodzinnych (art. 1008 k.c.).