Czy dożywotni zakaz prowadzenia pojazdów jest bezwzględny?
Pytanie: Czy dożywotnie zabranie prawa jazdy jest bezwzględne, tzn. po iluś latach nie można spróbować uzyskania cofnięcia zakazu?
Odpowiedź: Tzw. dożywotni zakaz prowadzenia pojazdów nie jest absolutny – po spełnieniu określonych warunków można starać się o jego skrócenie albo uznanie za wykonany. Art. 42 § 3 k.k. przewiduje obowiązek orzeczenia dożywotniego zakazu w typowych sytuacjach (np. recydywa z art. 178a § 4 k.k., wypadek śmiertelny w stanie nietrzeźwości), ale zawiera klauzulę: “chyba że zachodzi wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami”. To oznacza, że sąd może odstąpić od dożywocia i orzec zakaz na czas określony, jeżeli wykaże taki wyjątkowy wypadek (np. bardzo szczególna sytuacja sprawcy, okoliczności zdarzenia). Po minimum 15 latach wykonywania dożywotniego zakazu można złożyć do sądu wniosek o uznanie środka karnego za wykonany (czyli jego skuteczne zakończenie), jeśli w tym czasie przestrzegałeś porządku prawnego i istnieje pozytywna prognoza, że nie popełnisz podobnego przestępstwa. Część praktyków wskazuje też możliwość wcześniejszych modyfikacji, np. wniosku o wykonywanie zakazu tylko co do pojazdów bez blokady alkoholowej po 10 latach, ale to zależy od konkretnego orzeczenia i aktualnego brzmienia przepisów.
Po upływie wymaganego okresu składa się do sądu, który orzekł zakaz, wniosek o uznanie środka karnego za wykonany (skręcenie/uchylenie zakazu), z uzasadnieniem i dowodami Twojej nienagannej postawy (praca, terapia, brak konfliktów z prawem itp.). Sąd może wniosek uwzględnić albo go oddalić; jeśli oddali, to kolejny wniosek zwykle można składać po określonym w postanowieniu czasie (najczęściej po kilku latach). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 04.06.2024 r. sygn. akt SK 22/21 uznał, że obecna konstrukcja obligatoryjnego dożywotniego zakazu jest niezgodna z Konstytucją w zakresie, w jakim praktycznie pozbawia sąd realnej swobody wymiaru środka karnego. W nowych sprawach sądy – powołując się na wyrok TK – powinny stosować przepisy w sposób respektujący zasadę indywidualizacji kary, a więc z realną oceną, czy dożywotniość jest konieczna w danych okolicznościach.