Czy ciężka choroba, to siła wyższa?
Pytanie: Czy ciężka choroba powodująca niemożność wykonywania jakichkolwiek czynności, to siła wyższa?
Odpowiedź: Zasadniczo nawet bardzo ciężka choroba (nawet powodująca całkowitą niemożność działania, z hospitalizacją) nie jest w świetle przepisów traktowana jako siła wyższa. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że siła wyższa to zdarzenie jednocześnie: nadzwyczajne, zewnętrzne wobec danej osoby, nieprzewidywalne i nieuchronne, któremu nie można było zapobiec nawet przy dołożeniu najwyższej staranności. Typowe przykłady siły wyższej, to katastrofalne zjawiska przyrody (powodzie, trzęsienia ziemi, huragany), akty władzy publicznej (np. wywłaszczenie, stan wyjątkowy) czy wojny, zamieszki i akty terrorystyczne.
Sądy wielokrotnie uznawały, że choroba osoby (w tym pracownika, czy strony umowy lub procesu) nie spełnia kryterium zdarzenia zewnętrznego i nie stanowi siły wyższej. W Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2024 r., sygn. akt III PSK 110/24 stwierdził, że choroba pracownika nie może być uznana za siłę wyższą, mimo że może obiektywnie uniemożliwiać wykonanie obowiązków. Podobnie jeden z sądów apelacyjnych wskazał, że sama choroba strony nie jest siłą wyższą w rozumieniu art. 121 § 1 pkt 4 k.p.c. (zawieszenie biegu przedawnienia).
Jednakże w umowach strony mogą wprowadzić klauzule, które zrównują określone ciężkie choroby ze zdarzeniami siły wyższej – wtedy decyduje treść konkretnej umowy. Z kolei w prawie pracy istnieje instytucja zwolnienia z pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, ale tu siłą wyższą jest nagłe zdarzenie rodzinne wymagające natychmiastowej obecności, a nie choroba samego pracownika jako taka.
W umowach cywilnych jako siłę wyższą podaje się zwykle zamknięty katalog typowych zdarzeń: katastrofalne zjawiska natury, wojny/zamieszki, akty władzy publicznej i masowe epidemie. Typowe przykłady w klauzulach, to powódź, trzęsienie ziemi, huragan, wichury, lawiny, pożary o charakterze katastrofalnym, wojna, stan wojenny, działania zbrojne, zamachy stanu, akty terrorystyczne, zamieszki społeczne, strajki generalne paraliżujące kraj lub branżę, epidemie i pandemie (np. COVID‑19), masowe zatrucia czy inne poważne zagrożenia biologiczne, które obiektywnie uniemożliwiają wykonanie umowy. Prócz tych, akty władzy publicznej: blokady granic, zakaz importu/eksportu, nagłe zmiany prawa uniemożliwiające wykonanie umowy, wywłaszczenie, administracyjne zamknięcie zakładu lub obiektu. Mniej oczywiste, ale spotykane, to masowe strajki, ogólnokrajowe manifestacje, rozruchy społeczne, jeśli mają skalę uniemożliwiającą normalne funkcjonowanie (np. blokada portów, dróg, lotnisk), skażenie chemiczne lub radioaktywne, poważne awarie infrastruktury krytycznej (np. długotrwała awaria sieci energetycznej) jeśli są niezależne od stron.