Bezpłatna pomoc prawna

Pytanie: Czy jako rodzina zastępcza mogę wnioskować o ustalenie ojcostwa dziecka? Mam pod opieką wnuka, syna mojej córki. Ona nie zajmie się sprawą, dlatego czy jest taka możliwość, abym to ja, jako opiekun prawny złożyła takie pismo? Chcę, aby ojciec dziecka wreszcie wziął odpowiedzialność za swoje czyny, chociażby finansową. Wszyscy wiemy, kto jest ojcem, jednak facet nie uznał dziecka i się do niego nie przyznaje, nie interesuje się nim. Potrzebuję jednoznacznej odpowiedzi. Dwa lata temu złożyłam takie pismo do sądu. Zostało ono odrzucone. Argumentacja była taka, że matka dziecka żyje i to ona ma złożyć to pismo. Polecono mi złożenie wniosku do prokuratury o ustalenie ojcostwa. Od września zeszłego roku Pani prokurator, mimo obietnic, nic nie zrobiła w tym kierunku. Zasięgnęłam płatnej porady prawnej i Pani adwokat powiedziała, że jak najbardziej, jako rodzina zastępcza mogę wnioskować o ustalenie ojcostwa. Jak to w końcu jest?
Dziecko ma 4 lata, od urodzenia jest u nas. Matka ma ograniczone prawa co do miejsca zamieszkania syna. Nie uczestniczy jednak w jego życiu i wychowaniu.

Odpowiedź: Zgodnie z art. 84 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sądowego ustalenia ojcostwa może żądać wyłącznie dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec. W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się też, że powództwo takie, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego, może wytoczyć również prokurator na podstawie art. 86 kro. To oznacza, że Pani, jako babcia i rodzina zastępcza, nie jest wymieniona w przepisach jako osoba uprawniona do samodzielnego wniesienia pozwu o ustalenie ojcostwa. I z tego powodu sąd oddalił Pani pismo wskazując, że matka żyje i to jej przysługuje formalne prawo do żądania ustalenia ojcostwa, a w razie bierności rodziców należy zawiadomić prokuratora.

W nowszych opracowaniach prawniczych pojawiają się poglądy, że w wyjątkowych sytuacjach inne osoby (np. opiekunowie, członkowie rodziny) mogą wystąpić w interesie dziecka, ale zwykle wymaga to ustanowienia ich jako przedstawicieli ustawowych lub kuratorów dla dziecka. Zasadą pozostaje jednak, że opiekun faktyczny/rodzina zastępcza sama – we własnym imieniu, nie posiada legitymacji do wniesienia powództwa o ustalenie ojcostwa, jeśli żyje matka i nie została pozbawiona władzy rodzicielskiej. W opisanym przez Panią przypadku matka ma ograniczoną władzę rodzicielską tylko w zakresie miejsca pobytu, natomiast nie została jej pozbawiona całkowicie, co w trafnej ocenie sądu oznacza, że nadal to ona jest podstawowym przedstawicielem ustawowym do spraw osobistych, w tym do ustalenia ojcostwa. Sąd najpewniej uznał, że nie może pominąć w tej kwestii żyjącej matki i dopuścić samodzielnego pozwu babci bez zmiany rozstrzygnięć o władzy rodzicielskiej.

Z kolei prokurator, jak wspomniałem, może wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa w każdym czasie, jeżeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego, i w tym zakresie nie obowiązują go terminy, które wiążą matkę czy domniemanego ojca. To właśnie dlatego sąd skierował Panią do prokuratury z wnioskiem o wytoczenie powództwa na rzecz dziecka. Jeżeli prokurator pozostaje bierny mimo Pani wniosku, to może Pani:
– złożyć pisemne, ponowne wystąpienie, jasno opisując dobro dziecka, wiek, sytuację materialną i konieczność alimentów,
– zwrócić się do przełożonego prokuratora (np. prokuratura regionalna / okręgowa) ze skargą na przewlekłość lub bierność w sprawie,
– złożyć w sądzie rodzinnym wniosek o zmianę rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej matki (np. całkowite pozbawienie i ustanowienie dla dziecka opiekuna prawnego), co mogłoby otworzyć drogę do działania przez opiekuna prawnego w imieniu dziecka.

Uzyskana płatna porada adwokacka, że jako rodzina zastępcza może Pani wnioskować, jest częściowo prawdziwa w tym sensie, że może Pani złożyć do sądu lub prokuratury wniosek o podjęcie działań w sprawie ustalenia ojcostwa w interesie dziecka, może Pani inicjować postępowania przed sądem rodzinnym dotyczące władzy rodzicielskiej i pieczy zastępczej, w których pośrednio zahacza się o temat ojcostwa i alimentów. Nie wynika jednak z przepisów, by sama rodzina zastępcza mogła, przy żyjącej i niepozbawionej władzy matce, wnieść skuteczny pozew o ustalenie ojcostwa z pominięciem matki i prokuratora – wprost przeciwnie, literalne brzmienie art. 84 k.r.o. na to nie pozwala.